Tháo van điện từ để vệ sinh giúp loại bỏ cặn bẩn, mạt kim loại và tạp chất bám trên màng hoặc lõi từ. Tuy nhiên, nếu lắp sai vị trí gioăng, đặt lệch màng hoặc siết vít không đều, van có thể bị rò ngay sau khi đưa vào vận hành.
Khi bảo dưỡng van điện từ ODE, người thực hiện cần ghi nhớ cấu tạo trước khi tháo, vệ sinh bằng phương pháp phù hợp và lắp lại đúng thứ tự. Không nên áp dụng một quy trình duy nhất cho mọi model vì van tác động trực tiếp, van màng và van piston có kết cấu khác nhau.
Vì sao van dễ bị rò sau khi tháo vệ sinh?
Van có thể hoạt động bình thường trước khi tháo nhưng bị rò sau khi lắp lại. Nguyên nhân thường nằm ở bề mặt làm kín, vị trí gioăng hoặc lực siết của các chi tiết.
Những lỗi phổ biến gồm:
- Gioăng bị đặt lệch khỏi rãnh.
- Màng van lắp ngược chiều.
- Bề mặt làm kín còn cặn.
- Gioăng bị xoắn hoặc gấp mép.
- Màng bị kẹp khi siết nắp.
- Lò xo lắp sai vị trí.
- Lõi từ không đúng chiều.
- Vít nắp van được siết không đều.
- Ren đầu nối bị hỏng.
- Băng tan lọt vào bên trong van.
- Dùng sai phụ kiện thay thế.
- Thân hoặc nắp van bị biến dạng.
Rò rỉ có thể xuất hiện bên ngoài thân hoặc xảy ra bên trong khiến van không chặn kín dòng môi chất.
Phân biệt rò rỉ bên ngoài và rò rỉ qua van
Trước khi tháo kiểm tra lại, cần xác định nước hoặc khí đang thoát ra ở vị trí nào. Hai dạng rò rỉ có nguyên nhân và cách xử lý khác nhau.
Rò rỉ bên ngoài
Môi chất thoát ra tại:
- Mối ghép giữa thân và nắp van.
- Đầu nối ren.
- Khu vực ống lõi từ.
- Vít hoặc bu lông.
- Gioăng làm kín nắp.
- Vị trí có vết nứt.
Dạng rò này có thể quan sát trực tiếp hoặc phát hiện bằng dung dịch tạo bọt đối với khí nén phù hợp.
Rò rỉ bên trong
Van đã đóng nhưng môi chất vẫn đi qua đầu ra. Nguyên nhân thường liên quan đến màng, piston, lõi từ hoặc bề mặt đế van.
Van có thể không kín do:
- Cặn còn bám trên cửa van.
- Màng bị thủng hoặc biến dạng.
- Gioăng đóng kín bị xước.
- Lõi từ không trở về hết hành trình.
- Lò xo lắp sai.
- Lỗ pilot bị tắc.
- Áp suất không phù hợp.
- Van lắp ngược chiều dòng chảy.
Ngắt điện và cô lập đường ống trước khi lắp
An toàn là bước đầu tiên trước khi can thiệp vào van. Không được tháo hoặc lắp lại khi đường ống còn áp suất, nhiệt độ cao hoặc coil vẫn được cấp điện.
Trước khi thao tác cần:
- Ngắt nguồn điện điều khiển van.
- Khóa van tay trước và sau vị trí bảo dưỡng.
- Xả hết áp suất trong đoạn ống.
- Chờ môi chất nguội nếu van dùng cho nước nóng hoặc hơi.
- Xả sạch hóa chất còn bên trong.
- Xác nhận không còn áp suất bằng đồng hồ.
- Đánh dấu dây điện trước khi tháo.
- Chuẩn bị khay sạch để đặt linh kiện.
Với hóa chất, hơi nóng hoặc khí dễ cháy, công việc phải được thực hiện theo quy trình an toàn riêng của nhà máy.
Chụp lại cấu tạo trước khi tháo
Các chi tiết như lò xo, lõi từ, vòng đệm và màng có thể có hình dạng gần giống nhau nhưng yêu cầu đúng chiều lắp. Chụp ảnh từng bước giúp giảm nguy cơ nhầm vị trí khi lắp lại.
Nên ghi lại:
- Hướng coil.
- Chiều lõi từ.
- Vị trí lò xo.
- Mặt trên và dưới của màng.
- Vị trí các lỗ nhỏ trên màng.
- Thứ tự vòng đệm.
- Chiều lắp gioăng.
- Vị trí từng loại vít.
- Hướng mũi tên trên thân van.
- Mã van và mã coil.
Không nên tháo đồng thời nhiều van rồi trộn chung linh kiện. Mỗi cụm van cần được để trong một khay riêng.
Kiểm tra đúng model và cấu tạo van
ODE có nhiều dòng van tác động trực tiếp, van màng gián tiếp và van piston. Quy trình lắp chi tiết có thể khác nhau tùy model và môi chất sử dụng.
Trước khi lắp lại cần xác định:
- Mã model trên thân van.
- Kích thước kết nối.
- Kiểu thường đóng hoặc thường mở.
- Nguyên lý tác động.
- Vật liệu màng và gioăng.
- Điện áp coil.
- Dải áp suất.
- Nhiệt độ làm việc.
Nếu không có bản vẽ hoặc catalogue của model, nên giữ nguyên thứ tự linh kiện theo cấu tạo ban đầu thay vì tự suy đoán.
Kiểm tra màng van trước khi lắp
Màng là bộ phận trực tiếp tạo độ kín và điều khiển cửa van ở nhiều dòng ODE. Sau khi tháo, cần quan sát kỹ cả hai mặt dưới ánh sáng đầy đủ.
Không nên lắp lại màng có các dấu hiệu:
- Nứt bề mặt.
- Thủng lỗ.
- Phồng hoặc biến dạng.
- Mất độ đàn hồi.
- Mép màng bị rách.
- Bề mặt làm kín bị xước.
- Màng bị chai cứng.
- Vật liệu bị trương.
- Lớp gia cường bị tách.
- Lỗ pilot bị biến dạng.
Màng đã xuống cấp có thể vẫn lắp vừa nhưng không bảo đảm độ kín khi có áp suất.
Làm sạch bề mặt làm kín
Chỉ một hạt cát hoặc mạt kim loại nằm trên đế van cũng có thể tạo khe hở. Vì vậy, bề mặt làm kín cần được vệ sinh kỹ nhưng không được làm xước.
Khi làm sạch nên:
- Dùng khăn mềm không xơ.
- Dùng dung dịch phù hợp với vật liệu.
- Loại bỏ cặn trong rãnh gioăng.
- Làm sạch cửa van.
- Kiểm tra mép đế van.
- Thổi sạch lỗ dẫn khi được phép.
- Không dùng tua vít cạo bề mặt.
- Không dùng giấy nhám thô.
- Không dùng bàn chải thép.
- Không để sợi vải còn lại trong van.
Nếu bề mặt đế van đã rỗ hoặc xước sâu, vệ sinh đơn thuần sẽ không khôi phục được độ kín.
Vệ sinh và kiểm tra lỗ pilot
Van màng gián tiếp sử dụng các lỗ dẫn nhỏ để cân bằng và thay đổi áp suất trên màng. Lỗ này bị tắc có thể khiến van không mở hoặc không đóng đúng.
Khi vệ sinh cần lưu ý:
- Không dùng mũi khoan làm rộng lỗ.
- Không dùng vật cứng làm xước đường dẫn.
- Không thay đổi đường kính lỗ.
- Loại bỏ hoàn toàn cặn bẩn.
- Kiểm tra đúng vị trí lỗ trên màng.
- Bảo đảm đường dẫn không bị che khi lắp.
- Không để keo hoặc băng tan lọt vào.
Thay đổi kích thước lỗ pilot có thể làm thay đổi nguyên lý hoạt động của van.
Kiểm tra gioăng làm kín
Gioăng cần nằm phẳng trong rãnh và không bị kéo căng quá mức. Gioăng bị xoắn hoặc kẹp mép là nguyên nhân phổ biến gây rò giữa nắp và thân van.
Cần kiểm tra:
- Gioăng có đúng kích thước không.
- Tiết diện có bị bẹt không.
- Bề mặt có nứt không.
- Vật liệu có bị trương không.
- Gioăng có còn đàn hồi không.
- Rãnh lắp có sạch không.
- Gioăng có đúng vật liệu không.
- Có dấu hiệu ăn mòn hóa học không.
Không nên dùng lại gioăng đã cứng, nứt hoặc biến dạng chỉ vì vẫn có thể đặt vào rãnh.
Có nên bôi dầu hoặc mỡ lên gioăng?
Một lượng nhỏ chất bôi trơn phù hợp có thể giúp gioăng vào đúng rãnh và hạn chế xoắn. Tuy nhiên, không phải loại dầu mỡ nào cũng tương thích với gioăng và môi chất.
Trước khi sử dụng cần kiểm tra:
- Chất bôi trơn có tương thích với NBR, EPDM, FKM hoặc PTFE không.
- Có phù hợp với nước uống hoặc thực phẩm không.
- Có phản ứng với hóa chất trong đường ống không.
- Có làm gioăng trương hoặc mềm không.
- Nhà sản xuất có cho phép sử dụng không.
Không nên tự ý dùng mỡ khoáng, dầu máy hoặc keo làm kín lên màng và gioăng.
Đặt màng đúng chiều và đúng vị trí
Màng van thường có lỗ định vị, lỗ cân bằng hoặc phần tâm được tạo hình riêng. Lắp ngược hoặc xoay sai vị trí có thể che đường dẫn và làm van mất chức năng.
Khi đặt màng cần:
- Xác định mặt trên và mặt dưới.
- Căn lỗ pilot đúng đường dẫn trên thân.
- Đặt mép màng hoàn toàn vào rãnh.
- Kiểm tra màng không bị gấp.
- Căn tâm màng với cửa van.
- Đặt nắp xuống theo phương thẳng.
- Không xoay nắp làm xê dịch màng.
- Quan sát lại toàn bộ mép trước khi siết.
Nếu màng có ký hiệu hoặc cấu tạo định hướng, phải lắp đúng theo tài liệu của model.
Lắp lõi từ và lò xo đúng thứ tự
Lõi từ phải di chuyển nhẹ trong ống dẫn và trở về đúng vị trí dưới tác động của lò xo. Lắp ngược lõi hoặc sai lò xo có thể làm van không đóng kín.
Trước khi lắp cần:
- Làm sạch lõi từ.
- Kiểm tra bề mặt có bị rỗ không.
- Quan sát gioăng ở đầu lõi.
- Kiểm tra lò xo có biến dạng không.
- Đặt lò xo đúng đầu.
- Không kéo giãn lò xo.
- Kiểm tra hành trình bằng tay khi phù hợp.
- Bảo đảm lõi không bị kẹt.
- Không bôi dầu tùy ý vào ống lõi.
Nếu lõi từ có vết mòn, gioăng đóng kín bị hỏng hoặc lò xo yếu, nên thay đúng phụ kiện.
Lắp ống lõi từ và nắp van
Ống lõi từ là vị trí dễ rò nếu gioăng lắp sai hoặc ren bị siết lệch. Chi tiết này cũng phải chịu lực từ và áp suất môi chất.
Khi lắp cần:
- Kiểm tra ren sạch và không sứt.
- Đặt đúng vòng làm kín.
- Vặn ren bằng tay trước.
- Không để ren bị chéo.
- Sử dụng đúng vị trí giữ cờ lê.
- Không dùng lực tác động lên ống mỏng.
- Siết theo yêu cầu của model.
- Kiểm tra lõi vẫn di chuyển tự do.
Không nên dùng keo ren nếu vị trí này được thiết kế làm kín bằng gioăng, trừ khi tài liệu kỹ thuật cho phép.
Siết vít nắp van theo đường chéo
Đối với nắp van có nhiều vít, siết lần lượt một vòng có thể làm nắp nghiêng và ép màng không đều. Phương pháp phù hợp là siết từng bước theo đường chéo.
Có thể thực hiện như sau:
- Lắp tất cả vít bằng tay.
- Siết nhẹ để nắp tiếp xúc đều.
- Siết vít đối diện theo đường chéo.
- Chia lực siết thành nhiều lượt.
- Kiểm tra mép nắp không bị nghiêng.
- Siết đến mô-men quy định nếu có.
- Không cố siết thêm khi gioăng đã kín.
Lực siết quá lớn có thể làm biến dạng nắp, ép hỏng màng hoặc hỏng ren trên thân van.
Không tự đặt mô-men siết khi chưa có tài liệu
Mô-men siết phụ thuộc vào kích thước vít, vật liệu thân, cấu tạo nắp và loại gioăng. Không nên sử dụng một giá trị chung cho mọi van điện từ ODE.
Nếu không có thông số mô-men:
- Dùng dụng cụ phù hợp với kích thước.
- Siết đều từng bước.
- Không dùng ống nối dài để tăng lực.
- Không dùng súng siết lực cao.
- Dừng khi nắp đã ép đều.
- Kiểm tra độ kín bằng thử áp.
- Liên hệ đơn vị kỹ thuật nếu không chắc chắn.
Thân đồng và thân inox có đặc tính ren khác nhau nên cảm giác siết cũng không giống nhau.
Lắp lại coil đúng cách
Coil phải được đặt đúng lên ống lõi từ và cố định chắc chắn. Tuy nhiên, coil không phải là bộ phận tạo độ kín cho môi chất.
Khi lắp coil cần:
- Kiểm tra đúng điện áp.
- Đặt coil đúng chiều cho phép.
- Lắp vòng đệm và đai ốc giữ.
- Không siết đai ốc quá mạnh.
- Lắp đúng giắc điện.
- Đặt gioăng giắc đầy đủ.
- Hướng dây dẫn xuống dưới.
- Không cấp điện khi coil chưa lắp vào lõi.
- Kiểm tra dây không bị kẹp.
Nếu coil bị nứt, ngấm nước hoặc có mùi khét, cần kiểm tra trước khi tiếp tục sử dụng.
Lắp van lại đường ống đúng chiều
Sau khi lắp hoàn chỉnh cụm van, cần đặt van đúng chiều dòng chảy. Mũi tên trên thân phải cùng hướng với môi chất.
Khi kết nối đường ống cần:
- Làm sạch ren van và ren ống.
- Kiểm tra ren không bị nứt hoặc mòn.
- Quấn băng tan đúng chiều.
- Không quấn quá nhiều.
- Không để băng tan thừa lọt vào van.
- Vặn bằng tay trước vài vòng.
- Giữ đúng phần lục giác trên thân.
- Không dùng coil làm tay vặn.
- Không kéo đường ống để ép khớp ren.
- Bố trí giá đỡ nếu đường ống nặng.
Lắp ngược chiều có thể khiến van không đóng kín hoặc hoạt động sai nguyên lý.
Kiểm tra mối nối ren
Rò rỉ tại đầu ren sau bảo dưỡng có thể không liên quan đến màng van. Nguyên nhân thường do băng tan, ren bị chéo hoặc đường ống không đồng tâm.
Cần xử lý lại nếu:
- Ren chỉ vào được một vài vòng.
- Thân van bị kéo lệch.
- Băng tan bị đẩy ra ngoài.
- Mối nối có vết nứt.
- Ren bị rỗ hoặc mòn.
- Van chịu trọng lượng của đường ống.
- Có nước rịn khi tăng áp.
Không nên siết thêm bằng lực quá lớn khi mối nối đã bị lệch.
Thử kín trước khi cấp điện
Sau khi lắp, nên thử kín ở trạng thái chưa cấp điện đối với van thường đóng. Áp suất cần được tăng từ từ để tránh gây hư hỏng nếu chi tiết bên trong chưa đúng vị trí.
Quy trình kiểm tra có thể gồm:
- Mở nhẹ van khóa đầu vào.
- Tăng áp suất từng bước.
- Quan sát mối ghép thân và nắp.
- Kiểm tra ống lõi từ.
- Quan sát hai đầu ren.
- Kiểm tra đầu ra có rò qua hay không.
- Giữ áp trong thời gian phù hợp.
- Xả áp nếu phát hiện bất thường.
- Chỉ cấp điện khi không còn rò bên ngoài.
- Thử nhiều chu kỳ đóng mở.
Không đưa tay kiểm tra trực tiếp tại vị trí rò của khí hoặc chất lỏng áp suất cao.
Thử hoạt động sau khi cấp điện
Khi van đã kín ở trạng thái nghỉ, cần cấp đúng điện áp để kiểm tra khả năng đóng mở. Không nên thử bằng nguồn điện khác điện áp ghi trên coil.
Cần theo dõi:
- Thời gian phản hồi.
- Tiếng đóng mở.
- Tiếng rung của coil.
- Lưu lượng khi mở.
- Khả năng đóng kín.
- Nhiệt độ coil.
- Rò rỉ khi van chuyển trạng thái.
- Hoạt động khi áp suất thay đổi.
Nên thử van nhiều lần thay vì chỉ đóng mở một chu kỳ.
Xử lý khi vẫn rò tại nắp van
Nếu môi chất rò giữa nắp và thân, cần ngắt điện, xả áp rồi tháo kiểm tra lại. Không nên tiếp tục siết mạnh trong khi đường ống còn áp suất.
Các điểm cần kiểm tra gồm:
- Gioăng có bị lệch không.
- Mép màng có bị kẹp không.
- Rãnh gioăng có cặn không.
- Nắp có bị cong không.
- Vít có đều lực không.
- Thân có vết xước không.
- Gioăng có đúng kích thước không.
- Chi tiết thay thế có đúng model không.
Nếu bề mặt ghép đã biến dạng hoặc nứt, cần thay chi tiết thay vì cố làm kín bằng keo.
Xử lý khi van đóng nhưng vẫn rò qua
Van rò bên trong thường liên quan đến bề mặt đóng kín hoặc hành trình lõi từ. Cần kiểm tra cả phần cơ khí và điều kiện áp suất.
Nguyên nhân có thể là:
- Cặn còn trên đế van.
- Màng lắp sai chiều.
- Lỗ pilot bị che.
- Lõi từ bị kẹt.
- Lò xo sai vị trí.
- Gioăng đầu lõi bị xước.
- Van lắp ngược.
- Áp suất thấp hơn yêu cầu.
- Chênh áp không phù hợp.
- Màng thay thế sai kích thước.
Không nên chỉ thay coil vì coil thường không phải nguyên nhân chính gây rò qua van khi đã ngắt điện.
Những việc không nên làm khi lắp lại van
Một số cách xử lý tạm thời có thể làm van kín trong thời gian ngắn nhưng gây hư hỏng về sau. Việc lắp lại cần giữ nguyên cấu tạo và vật liệu được thiết kế.
Không nên:
- Dùng keo dán màng van.
- Cắt gioăng thủ công không đúng kích thước.
- Dùng màng của model khác.
- Kéo giãn lò xo.
- Dùng giấy nhám thô trên đế van.
- Bôi mỡ không rõ khả năng tương thích.
- Siết nắp bằng súng lực cao.
- Thay đổi đường kính lỗ pilot.
- Bỏ bớt vòng đệm.
- Cấp điện khi coil chưa lắp lên lõi.
- Thử áp vượt giới hạn.
- Lắp lại khi chưa xác nhận sạch cặn.
Khi nào nên thay phụ kiện thay vì lắp lại?
Không phải chi tiết nào cũng có thể tiếp tục sử dụng sau khi vệ sinh. Những bộ phận đã mất hình dạng hoặc độ đàn hồi sẽ khó bảo đảm độ kín.
Nên thay khi:
- Màng bị thủng, rách hoặc chai cứng.
- Gioăng bị nứt, bẹt hoặc trương.
- Lò xo bị gỉ hoặc biến dạng.
- Lõi từ bị rỗ sâu.
- Gioăng đầu lõi bị xước.
- Ống lõi từ bị cong.
- Ren nắp bị hỏng.
- Thân van bị nứt.
- Nắp van bị biến dạng.
- Coil bị ngấm nước hoặc cháy.
Phụ kiện thay thế phải đúng model, vật liệu và môi chất sử dụng.
Cách hạn chế van nhanh bẩn trở lại
Nếu chỉ vệ sinh van mà không xử lý nguồn cặn, sự cố rò rỉ có thể nhanh chóng tái diễn. Cần kiểm tra toàn bộ đường ống trước van.
Các biện pháp nên áp dụng:
- Lắp Y lọc trước van.
- Vệ sinh lưới lọc định kỳ.
- Súc rửa đường ống mới.
- Không để băng tan lọt vào trong.
- Tách cát đối với nước giếng.
- Xả cặn bồn chứa.
- Kiểm tra rỉ sét trong đường ống.
- Lọc mạt kim loại trong khí nén.
- Súc rửa hóa chất sau khi ngừng máy.
- Vận hành thử van sau thời gian dừng dài.
Kết luận
Van điện từ ODE sau khi tháo vệ sinh cần được lắp lại đúng thứ tự, đúng chiều của màng, gioăng, lõi từ và lò xo. Các bề mặt làm kín phải sạch, vít nắp cần siết đều theo đường chéo và hệ thống phải được thử kín từ áp suất thấp trước khi cấp điện.
Với những dòng sử dụng gioăng PTFE và làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao, có thể tham khảo cấu hình của van điện từ ODE 21A5KT40. Khi bảo dưỡng, cần dùng đúng phụ kiện theo model, không tự thay thế gioăng hoặc màng chỉ dựa vào kích thước gần giống.
